Ιερά Μονή Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Αλεποσπίτων

 του Δ.Δ. Γοργοποτάμου Λαμίας

 

ΙΣΤΟΡΙΑ  ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΠΑΛΙΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΓΕΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΧΑΡΤΗΣ

 

Το μοναστήρι τής  Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Αλεποσπίτων ή της «Αγίας -Σωτήρας», όπως την ονομάζουν οι κάτοικοι του χωριού και της γύρω περιοχής, είναι ένα από τα ιστορικά μοναστήρια της Φθιώτιδας. Στην ίδια τοποθεσία που βρίσκεται σήμερα το εξωκλήσι, υπήρξε το Ιστορικό Βυζαντινό Μοναστήρι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Ο σημερινός Ιερός Ναός χτίστηκε το 1962-1963,1,2 πάνω στα ερείπια του παλιότερου  Ναού, χωρίς να είναι γνωστό αν αποτελούσε συνέχεια της αρχικής βυζαντινής μονής ή απλά ανεγέρθηκε  στη θέση της.2

Ήταν κατά την  παράδοση το μεγαλύτερο βυζαντινό  μοναστήρι της περιφέρειας της Φθιώτιδας.1 Δεν  υπάρχουν πληροφορίες για  την ακριβή ημερομηνία της ίδρυσής του, η οποία τοποθετείται στον 11ο με 12οαιώνα μ.Χ.2,3  Είχε 3004 καλόγερους, άλλα τόσα άλογα, πολλά χωράφια, πρόβατα και  πάνω από 1.000 γίδια "Σούτα"5, που έβοσκαν στις πλαγιές της Οίτης και έφτιαχναν ένα περίφημο βούτυρο κατά τρόπο πρωτότυπο.4,5 Το άρμεγμα γίνονταν στη θέση Πλακωτό της Οίτης5 που βρίσκονταν τα μαντριά και από εκεί με πήλινους σωλήνες το γάλα κατέληγε σε στέρνες στο μοναστήρι. Από τη μεγάλη διαδρομή  και τα χτυπήματα  στα τοιχώματα των σωληνώσεων, το βούτυρο μαζεύονταν έτοιμο στο πάνω μέρος από τις στέρνες.4,5  Υπολείμματα των σωληνώσεων αυτών, βρίσκουν ακόμη και σήμερα οι κάτοικοι της περιοχής, κατά το όργωμα των κτημάτων τους, γύρω από το μοναστήρι.5

Η παράδοση θέλει το μοναστήρι να έπαιξε σπουδαίο ρόλο κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Ενώ όλη η Φθιώτιδα έπεσε  στα χέρια των Τούρκων το 1446 μ.Χ., το μοναστήρι παρέμεινε αλώβητο. Οι καλόγεροι έβαφαν τα άλογά τους άλλοτε άσπρα και άλλοτε κόκκινα, (κατ’ άλλους άλλαζαν τις φορεσιές των αλόγων) και τα παρέτασσαν σε σημείο που να είναι εμφανές από τον κάμπο των Βαρδατών, όπου στρατοπέδευαν οι Τούρκοι, αφήνοντάς  τους έτσι την εντύπωση ότι το μοναστήρι είχε μεγάλη δύναμη στρατού και δεν τολμούσαν να πλησιάσουν. Αυτό ήταν ένα τέχνασμα των μοναχών για να μένουν ανενόχλητοι, όμως οι Τούρκοι είχαν ανησυχήσει και για να οχυρωθούν και να παρατηρούν το μοναστήρι, κατασκεύασαν ένα ύψωμα  στο χωριό Άνω Βαρδάτες, που το ονόμαζαν «Κουμέρκι»5 ή «Κουμέρκα», στο οποίο μετέφεραν και ένα μεγάλο κανόνι για να μπορούν να το χτυπήσουν.4,5

Σύμφωνα με την παράδοση, κάποια γυναίκα πρόδωσε στους Τούρκους ότι δεν υπήρχε στρατός, αλλά άοπλοι καλόγηροι.4,5 Έτσι ο τουρκικός στρατός εισέβαλε στο μοναστήρι και ο Ηγούμενος για να μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων,  πυροβόλησε  μέσα στην μπαρουταποθήκη και τινάχθηκε στον αέρα μαζί με τους μοναχούς και τους Τούρκους,2,4,6 αφήνοντας πίσω το μοναστήρι κατεστραμμένο, αλλά και μια μεγάλη ιστορία που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά σαν θρύλος μέχρι σήμερα.

Αργότερα το Μοναστήρι ξαναχτίστηκε με την οικονομική ενίσχυση και εργασία των κατοίκων του χωριού.

Διαλύθηκε, όπως και άλλες μονές, ύστερα από το Β.Δ. του Όθωνα στις 25 Σεπτεμβρίου του 1833,2,7 αφού δεν συγκέντρωνε έξι μοναχούς για να διατηρηθεί στη ζωή. Οι τελευταίοι επώνυμοι μοναχοί του ήταν ο Ηγούμενος Θεοδόσιος και ο Κωνστάντιος, οι οποίοι μετά την διάλυση την Μονής υποχρεώθηκαν να μονάσουν στη διατηρούμενη Ιερά Μονή Αγάθωνος.8

 Στην έκθεση του Νομάρχη Φωκίδος και Λοκρίδος για τα μοναστήρια της περιοχής του (3/12/1833), πληροφορούμαστε για το Μοναστήρι της «Αγια Σωτήρας» Αλεποσπίτων τα εξής: «Το μονήδριον τούτο κείται κατά το χωρίον Αλεπόσπιτα. Είναι ερειπωμένον. Ο Ναός του είναι σκεπασμένος με σάγμα. Κατοικείται από τρεις ιερομόναχους (εξ ων ο Θεοδόσιος ηγουμενεύει) μετά δύο καλογραιών και 4 υπηρετών. Έχει 50 στρεμμάτων χωράφια, 5 στρεμμάτων αμπέλια, πενήντα αιγιδοπρόβατα και έναν ίππον φορτηγόν».7

Από την αναφορά 1330 του τότε Μητροπολίτη Ιακώβου «προς τον Έπαρχον Φθιώτιδος», πληροφορούμαστε, πως τα Άγια Λείψανα του μοναστηριού παραδόθηκαν στην Επισκοπή Φθιώτιδας και στη συνέχεια στο Βασιλικό Επαρχείο της Φθιώτιδας. Σχετικό απόσπασμα: «Εν κιβώτιον αργυρούν εκ της Μονής Μεταμορφώσεως Αλεπόσπιτα, περιέχον τα εξής: εν κομμάτιον καπλαμάς με μέρος λειψάνων της Αγίας Παρασκευής και του Αγίου Τρύφωνος, εν έτερον με μέρος λειψάνων της Αγίας Αναστασίας της Φαρμοκολητρίας και του Αγίου Χαραλάμπους. Εν κιβώτιον ξύλινον τής αυτής Μονής εμπεριέχει εν κομμάτιον αργυρούν μέρος λειψάνων του Αγίου Ελευθερίου του Αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης, του Αγίου Χαραλάμπους, του Αγίου Κηρύκου, του Αγίου Τρύφωνος και του Αγίου Μόδεστου».8

Στο σκευοφυλάκιο της Ιεράς Μονής Αγάθωνος σώζεται ασημένια λειψανοθήκη του 1824 μ.Χ., που ανήκε στην Μονή του Σωτήρος Αλεποσπίτων, με λείψανα των Αγίων:  «Ξ(Ε)Ν(Η)Σ - ΤΡ(ΥΦΩ)Ν(ΟΣ) - Π(Α)Ρ(Α)Σ(ΚΕ)Υ(ΗΣ) - Π(ΑΝ)Τ(Ε)Λ(Ε)ΙΜ(ΟΝΟΣ)»9

Στις τέσσερις πλευρές υπάρχουν ωραιότατες απεικονίσεις με τη Θεοτόκο, τον Άγιο Χαράλαμπο, τον Άγιο Δημήτριο, τον Άγιο Γεώργιο, την Ανάσταση και τη Σταύρωση του Κυρίου, καθώς και  παραστάσεις των δύο εξαπτέρυγων. Στο εσωτερικό τού καλύμματος έχουν προστεθεί νεότερες εικόνες με τους προαναφερόμενους τέσσερις αγίους.9

 Η λειψανοθήκη έχει σε εμφανή σημεία τις εξής επιγραφές:9 

α.«ΔΙΕΞΟΔΗ(Σ) ΕΜΟΥ Α(Ν)ΤΟΝΗΟΥ ΗΕΡΕΟΣ 1824»

β. «ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΗΟΑΝΟ(Υ)».

Στην αθέατη πλευρά της βάσης υπάρχει κρυπτογραφημένη η παρακάτω επιγραφή:9

«Τ(Ο) Π(Α)Ρ(Ο)Ν Κ(ΟΥ)Τ(Ι) ΑΦ(Ι)ΕΡ(Ω)Ν(Ω) ΤΗΣ Μ(Ο)Ν(Η)Σ ΣΟΤΙΡΟ(Σ)ΑΛΠΟΣΠ(Ι)ΤΑ».

Στα κελιά της Ι. Μονής ασκήτεψε για μια 40ετία  και μέχρι το 1966, ο καλόγερος Κωστογιαννόπουλος Κων/νος, που οι  κάτοικοι του χωριού τον φώναζαν ή "Κουστογιάννη" ή "Καλόγερο".4,5 Σημαντικό για την Ιερά Μονή ήταν το έργο του Αρχιμανδρίτη και ιερέα της ενορίας του χωριού Αγαπητού Παναγιώτη, μέχρι τον θάνατό του το 1993, προτομή του οποίου υπάρχει στον προαύλιο χώρο του Ναού.5

Σύμφωνα με την Αρχαιολογική Υπηρεσία, ο ναός των Αλεποσπίτων ήταν, σε ό,τι αφορά τουλάχιστον την αρχιτεκτονική γλυπτική, το πλουσιότερα διακοσμημένο μεσοβυζαντινό μνημείο της Φθιώτιδας.10 Δεν είναι μάλλον τυχαίο ότι κατά το 12ο αιώνα, εκτός από το ναό των Αλεποσπίτων, δημιουργήθηκαν  στην περιοχή και άλλα σημαντικά μοναστήρια. Πρόκειται για μια περίοδο άνθησης του μοναχισμού στην περιοχή, με την υποστήριξη πλούσιων ντόπιων χορηγών ή και της κεντρικής διοίκησης.10  Με το ΒΔ 19-4-1921/ΦΕΚ 68Α' 26-4-1921, περί μεσαιωνικών ναών κηρυσσόμενων ως βυζαντινών μνημείων, ο ναός κηρύχθηκε ως  προέχον βυζαντινό μνημείο, χωρίς αυτό να εμποδίσει την ανέγερση του νεότερου ναού το 1962-1963.1,2

Από το βυζαντινό μοναστήρι έχουν διασωθεί ωραιότατα αρχιτεκτονικά μέλη, μαρμάρινες πλάκες με βυζαντινές  επιγραφές και παραστάσεις. Το 1971 η 1η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων περισυνέλεξε από τον περιβάλλοντα χώρο της μονής, 27 αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά. Το 2006 και το 2008 η 24η Εφορεία Βυζαντινών αρχαιοτήτων περισυνέλεξε από τον περιβάλλοντα χώρο του υφιστάμενου ναού και άλλα αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά.2,10 Το μεγαλύτερο μέρος εξ αυτών φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό μουσείο Υπάτης.3,10 Κάποια σημαντική ανασκαφή από την οποία να προκύπτουν περισσότερες πληροφορίες για την ιστορία του μοναστηριού, δεν έχει πραγματοποιηθεί στον χώρο. Το 1977 σε μία από τις δοκιμαστικές ανασκαφές γύρω από τον ναό, από την  αρχαιολογική αποστολή του Πανεπιστημίου Loyola του Σικάγο,  εντοπίστηκε 10μ. νότια του ναού ένας ισχυρός τοίχος από υλικό σε β´ χρήση, κεραμίδες και κονίαμα, καθώς και κεραμική της βυζαντινής και της οθωμανικής περιόδου.2

Η Ιερά Μονή ανήκει στην Ενορία Αλεποσπίτων της Ιεράς Μητροπόλεως Φθιώτιδας. Γιορτάζει στις 6 Αυγούστου, ημέρα πανηγυριού του χωριού μας. Την παραμονή  της γιορτής, κατά τον Μέγα Εσπερινό, γίνεται η περιφορά τής εικόνας που έχει στολιστεί από τις γυναίκες του χωριού και ακολουθεί αρτοκλασία. Ανήμερα της γιορτής τελείται Θεία Λειτουργία.

 

Έρευνα - Ιστορικά στοιχεία - Επιμέλεια κειμένου 13

Κων/νος Δ. Ζαγγογιάννης

 

Η έρευνα είναι δημοσιευμένη στο www.gorgopotamosvillage.gr από τις 21-5-2018

 

Βιβλιογραφία - Υπόμνημα

1.Χρήστου Καραγεωργίου, Μοναστήρια στη Φθιώτιδα, Λαμία 1963 - Εκδόσεις "ΕΘΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝ"  Λαμία, σελ. 107-109.

2. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ  Τόμος 58-64 (2003-2009)  Μέρος Α' - ΜΕΛΕΤΕΣ, Αθήνα 2012, σελ. 423-426

3.Έντυπο Φυλλάδιο  του Βυζαντινού Μουσείου Φθιώτιδας  του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων του Υπουργείου Πολιτισμού - Έκδοση έτους 2007, σελ. 8,9.

4. Χρήστου Καραγεωργίου, Μοναστήρια στη Φθιώτιδα, Λαμία 1963 - Εκδόσεις ΕΘΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝ"  Λαμία, σελ. 107-109.

5. Μαρτυρίες των κατοίκων της περιοχής που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά μέσω της προφορικής παράδοσης.

6.  Θεόφιλου Ν. Σιμόπουλου , Αρχιμανδρίτης, Παλαιοχριστιανικά, Βυζαντινά, Μεταβυζαντινά Μνημεία Φθιώτιδος, Θεσσαλονίκη1985, σ. 442.

7. Γενικά Αρχεία του Κράτους. Μοναστηριακά. Φάκελος 69. Σύμμικτα Μοναστηριακά Φθιώτιδας - Φωκίδας (1833-1857), σελ 17

8. Θεόφιλου Ν. Σιμόπουλου , Δυο ανέκδοτοι κώδικες της Ιεράς Μητροπόλεως Φθιώτιδος, Αθήναι 1975, σελ. 70,71,78,80

9. Βιβλίο "ΤΑ ΑΓΙΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΑΓΑΘΩΝΟΣ",Δρ. Σωτηρίου Ι. Μπαλατσούκα, Αναπλ. Καθηγητού, 'Α ΕΚΔΟΣΗ 2011 Ι.Μ. ΑΓΑΘΩΝΟΣ. Τα γράμματα που αποτυπώνουμε  μέσα σε παρένθεση, δεν υπάρχουν στις επιγραφές και τοποθετούνται για την  κατανόησή των επιγραφών. (Ευχαριστούμε τον Ηγούμενο της Μονής Αγάθωνος  Αρχιμ. Γερμανό Γιαντσίδη για την  ευλογία του και την βοήθειά του).

10.  ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ  Τόμος 58-64 (2003-2009)  Μέρος Α' - ΜΕΛΕΤΕΣ, Αθήνα 2012, σελ. 427-444

11.ΔΕΛΤΙΟΝ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ, "Ο γλυπτός διάκοσμος του ναού Μεταμορφώσεως Σωτήρος στα Αλεπόσπιτα Λαμίας", Σωτήρης ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, Τόμος ΚΖ' (2006) , Σελ. 101-114, ΑΘΗΝΑ 2006, www.deltionchae.org

12. Γενικά Αρχεία του Κράτους. Μοναστηριακά. Φάκελος 80. Μοναί Επαρχίας Φθιώτιδος: ΣωτήροςΜεταμόρφωσις, ή Μονή Αλποσπίτων. (Μονή διαλελυμένη).- Δήμος Ηρακλειωτών. Έγγραφα 16 (1837-1841).

13. Θα θέλαμε να ευχαριστήσουμε όλους όσους βοήθησαν με οποιοδήποτε τρόπο την έρευνα μας.

 

Μέρος των Ευρημάτων

στο Βυζαντινό Μουσείο Φθιώτιδας

      (Το μουσείο στεγάζεται στους "Καποδιστριακούς Στρατώνες" στην Υπάτη) 3,10,11

Μαρμάρινο ανάγλυφο Θωράκιο με γλυπτή παράστασης  Αετού ο οποίος κατασπαράζει λαγό (Α’ μισό 11ου και τελευταίο τέταρτο 12ου αιώνα) 3

 

Μικρό θραύσμα μαρμάρινου επιστύλιου τέμπλου. (Α’ μισό 11ου και τελευταίο τέταρτο 12ου αιώνα) 3

 

 

Βυζαντινό Γλυπτό Επιστήλιο (Α’ μισό 11ου και τελευταίο τέταρτο 12ου αιώνα)  3

 

 

Τμήμα μαρμάρινης επιπεδόγλυφης πλάκας, πιθανόν από ομφάλιο δαπέδου.(Α’ μισό 11ου και τελευταίο τέταρτο 12ου αιώνα) 3

 

 

 

 

 

 

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

 

 

 

ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΟΥ 13

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

 

ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΣΤΗΝ  Ι. ΜΟΝΗ 5,13

Η "Αγία Σωτήρα" ήταν πάντα το αγαπημένο εξωκλήσι της περιοχής. Όλοι οι εφημέριοι και οι επίτροποι που πέρασαν  από την Ενορία Αλεποσπίτων, κατέβαλαν κάθε προσπάθεια για την αναβάθμιση και τη  συντήρηση τού μοναστηριού. 5

 

Σημαντικό για την Ιερά μονή ήταν το έργο του καλόγερου Κωστογιαννόπουλου Κων/νου (Κουστογιάννη) που ασκήτεψε εκεί για μια 40ετία και μέχρι τον θάνατό του το 1966, καθώς και το έργο του Αρχιμανδρίτη και ιερέα της ενορίας του χωριού Αγαπητού Παναγιώτη, μέχρι τον θάνατό του το 1993, προτομή του οποίου υπάρχει στον προαύλιο χώρο του Ναού.5 Για λόγους ιστορικής μνήμης θα πρέπει επίσης να αναφέρουμε,  την προσφορά του Γιώργου τον Παναγιωτόπουλου από τα Δύο Βουνά, που κατά την ανοικοδόμηση της Ι. Μονής το 1962-1963 αγόρασε με δικά του έξοδα όλα τα τούβλα που χρειάστηκαν.5

 

 Οι επίτροποι που υπηρετούν σήμερα στην ενορία, συνεχίζουν με τον ίδιο και μεγαλύτερο ζήλο, με αγάπη και προσωπική εργασία να προσφέρουν στο μοναστήρι. Σημαντικότατη είναι και η προσφορά των γυναικών του χωριού, που παράλληλα με την επιτροπή, συνεισφέρουν και αυτές με όποιο τρόπο μπορούν.

 

Πολύ σημαντικό ρόλο για την αναβάθμιση του μοναστηριού, παίζει η οικονομική βοήθεια και η στήριξη όλων των κατοίκων του χωριού και της γύρω περιοχής και οι δωρεές που κατά καιρούς γίνονται.

 

ΠΑΛΙΕΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ

 

Έτος 1963

Ο καλόγερος «Κουστογιάννης»

 μπροστά στα παλιά κελιά της Ι.Μ.

 

Ο Καλόγερος «Κουστογιάννης», μπροστά στα παλιά κελιά της Ι.Μ. με Κατοίκους των Αλεποσπίτων

 

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

 

ΓΕΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ  7,13

Ενδεικτικά έγγραφα & μεταφράσεις που αφορούν το μοναστήρι

 

 

.

 

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

 

ΧΑΡΤΗΣ

 

 

 

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>

 

ΚΑΤΕΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΣΕ PDF ΕΔΩ

*** Επιτρέπεται η αναδημοσίευση μέρους ή ολόκληρης της έρευνάς  μας, μόνο εφόσον αναφέρετε την σελίδα μας και τον Συντάκτη αυτής ***

<< Κεντρική Σελίδα

Επιστροφή στην Αρχή της Σελίδας >>